Search
  • Rob Overgaauw

Wat is de zin van het leven?



In mijn werk als biograaf merk ik dat veel mensen zich met deze vraag bezighouden.

Ik behoor daar zelf ook toe. Het zal dan ook wel geen toeval zijn dat ik ruim 10 jaar geleden startte met mijn biografische interviews. In al die gesprekken zocht ik naar de visie die iemand had op die vraag, om vervolgens te verkennen hoe dat voor die persoon uitpakte.


Voor iedereen blijkt het een zoektocht. Voor de één een intrigerende reis, voor de ander een martelgang. Of het nu bergen of dalen waren die bewandeld werden, er bleken altijd bloemrijke hoofdstukken te voorschijn te komen die het goed doen in de biografische film.


In deze blog schrijf ik over de zin van het bestaan, hoe mensen die vinden, er mee worstelen of niet vinden. Ook schrijf ik over mijn eigen visie over de zin van het bestaan. Ik ga in op wat ik daar zelf aan gedaan heb en hoe dit dan weer uitwerkt in de biografische films die ik maak.

Houvast

Of het nu hosanna wordt of de hel, iedereen zoekt in de grote vragen des levens een zeker houvast. Velen vinden die in een geloofsovertuiging of religie. Anderen, zoals de meeste atheïsten, neigen meer naar conventies in de wetenschap. Wat al die zoekende mensen met elkaar gemeen hebben is dat ze een bepaald verhaal in hun hoofd hebben. Ze geloven in de verhalen die het voor hun goed doen. Het zijn de fundamenten van hun wereldbeeld.

Het mooie van verhalen is overigens, dat als een verhaal op enig moment niet meer klopt, er altijd nog gekozen kan worden voor een ander verhaal. Een beroemd voorbeeld is voormalig wereldkampioen boksen Muhammed Ali, die zijn toewijding aan het Christendom van de ene op de andere dag verruilde voor de Koran. Hij werd Moslim en gaf een andere invulling aan zijn bestaan. Leve de vrije keuze die we als mens hebben.


Verhalen bieden bestaansgrond

Iemand waar ik veel respect voor heb, en die het idee van de impact van verhalen op de mensheid grondig heeft onderzocht, is Yuval Noah Harari. In al zijn boeken komt de grote rol van verhalen steevast terug. Als historicus toont hij aan dat alles in het leven om verhalen draait. Verhalen houden de mensheid bij elkaar. Verhalen geven zin, richting en houvast aan het leven.

Er is volgens hem in ieder geval één richtinggevend verhaal, waar de hele mensheid in gelooft. En dat is het verhaal van Geld. Geld op zich is nauwelijks zichtbaar, strikt genomen zelfs waardeloos, het heeft geen inherente intrinsieke waarde. Maar omdat iedereen in dit verhaal gelooft heeft het betekenis. En hoe. In onze verhalen hechten we er waarde aan. En het werkt. Wie is er niet met dit verhaal bezig?


Wetenschap is ook een verhaal

Een andere wetenschapper die interessante ideeën over het nut van het bestaan heeft is Richard Dawkins. Hij houdt ons voor dat de mensheid de belangrijkste schakel is in de wereld van memetica. Memetica gaat over informatiedragers en verspreiders. Vanuit deze leer heeft de mens vooral nut als schepper en verspreider van data en informatie. Daar draait het hele universum, inclusief alle sterrenstelsels op. En uiteraard geldt ook hier, evenals de beweringen van Yuval Harari, dat dit op zich een verhaal is waar je wel of niet in kunt geloven.

Verhalen dus. Verhalen geven bestaansrecht en richting aan het leven van miljarden mensen. Dat is al sinds de eerste mensen rondliepen op deze planeet. De betekenis die de individuele persoon aan verhalen hecht is sterk bepalend voor zijn persoonlijke levensloop. Dat geldt voor mij, voor jou, voor iedereen. De vraag is dus, waar geloof je in? Welke verhalen doen er toe? Die van de Bijbel, de Koran, de Cursus in Wonderen? De glamour wereld van Hermes, Prada of Gucci? De geschiedenis van Alles van Ken Wilber? De Soefistische verhalen van Almaas die je diep in je essentie brengt? De wereld van Non-dualiteit uit de Advaita Vedanta. De zelfmotivatie verhalen van Anthony Robbins? Een complot theorie van Corona ontkenners? Of, het atheïstische idee van Dawkins over de Memetica? of…..zo kunnen we nog wel even doorgaan. Het rijtje bronnen waarin je kunt geloven is eindeloos. Wat werkt voor jou?


De waarheid zien wij subjectief

Wat het ook is, het is altijd een persoonlijke keuze. En daarmee is het automatisch een subjectieve waarheid. Beleving is per definitie subjectief. Waar iemand in gelooft, of pertinent niet in gelooft, het verhaal waar je voor kiest, het is en blijft een vrije keuze. Een persoonlijke keuze, al voelt dat niet voor iedereen zo.


Bijzonder is dan ook om te zien hoe sterk sommige mensen hechten aan specifieke verhalen. Je hoeft het 8 uur journaal maar op te zetten en de bewijzen vliegen je huiskamer in. De Taliban die hun verhaal in Afghanistan uitrollen, de wet van Aantrekkingskracht volgens The Secret, de Katholieke kerk die je voorhoudt hoe je fatsoenlijk leeft, de fashion lovers die zich vergapen aan dure modemerken, de Republikeinen die hopen op de terugkeer van Donald Trump, de virusontkenners die een gemeenschappelijke vijand in Bill gates creëren. Vul het rijtje zelf maar aan. Je zult dan merken dat verhalen soms zo indringend zijn dat mensen zelfs bereid zijn hun leven er voor te geven. Een triest voorbeeld is de recente dood van politicoloog Robin Fransman. Hij weigerde hardnekkig en tot het laatste moment te geloven in het nut van vaccinaties, waarna de gevolgen van Covid hem fataal werden.


Hoe zinvol is zelfanalyse

De zin van het leven is een vraag die je op veel manieren kunt aanvliegen. Laten we eens stilstaan bij het belang van zelfanalyse om die vraag over de zin van het leven te beantwoorden. Zelfanalyse is een actie die iedereen, die ooit bij een loopbaancoach is geweest, als eerste huiswerk-taak meekrijgt.


De een analyseert zich suf en wordt hor en dol van die zoektocht. De ander doet daar bewust niets aan en wordt zielsgelukkig door wat het leven ‘spontaan’ op zijn of haar pad brengt.


Er zijn ook mensen die totaal geen behoefte hebben aan introspectie, zelfanalyse of dagboeken over je leven bijhouden. Die mensen laten de koers van het leven over aan whatever zich voordoet. Zij zijn niet de regisseur of hooguit een coregisseur van hun leven. De koers van het leven dat hen wacht laten ze liever aan het leven zelf over. Die mensen hechten zelfs niet aan een identiteit en kunnen met het grootste gemak in andere rollen en zelfs persoonlijkheden stappen. David Bowie is daar een beroemd voorbeeld van. Je zag hem decennia lang regelmatig een andere persoonlijkheid aannemen. Dat begon met Ziggy Stardust en daarna volgde er nog vele anderen. In VPRO's Wintergasten was een film met hem te zien, waarin hij toegaf niet eens te weten met welke beklemtoning zijn achternaammoet worden uitgesproken. Boeien...


Mijn persoonlijke verhaal

Zelf ben ik nogal introspectief aangelegd. Ik ben iemand die veel nadenkt over het eigen leven, de dingen die daarin gebeuren en waarom die mij overkwamen. Ik hecht waarde aan mijn familiegeschiedenis, geloof ook in de familieziel. En ik zoek in allerlei bronnen, ondermeer die ik eerder aanhaalde in deze blog, naar antwoorden. Ik was een beetje verslaafd aan meer te weten komen over existentiële vragen. Vragen op gebied van het menselijk verstand, de archeologie van de ziel en de identiteit. Ik was bereid daar ver en diep voor te gaan.


Na decennia lang een bepaald soort leven te hebben geleefd, in een bepaalde levensstijl, kwam ik mijzelf pas echt goed tegen rond mijn 50ste. Dat was even crisis. Een klassiek moment die velen zullen kennen. Het is-dit- nu-alles-wat-er-is moment.


Daarna brak voor mij die fase aan van intensieve soul searching, met nogal wat maatschappelijke veranderingen. Het betekende het einde van mijn tweede huwelijk, een andere carrière en een totaal andere levensstijl met nieuwe vrienden, andere bezigheden. Niet plotsklaps, het ging geleidelijk. Ook in die fase moet je weer nieuw evenwicht vinden en zoiets kost tijd en vraagt loutering.


Biografische films maken paste goed

Die fase verklaart ook mijn start in het maken van biografische films. Je kunt nog zoveel boeken lezen over deze interessante materie, het meeste leer je in de praktijk door in gesprek te gaan met levende zielen. In mijn biografische interviews komen nogal wat existentiële vragen aan de orde. Ik merk dat mensen het fijn vinden om daar over te praten en die diepere vragen te beantwoorden. En ik vind het fijn om daar naar te luisteren, om er over in gesprek te gaan.


Mensen geven graag hun visie over de gebeurtenissen in hun leven, mooie en ingrijpende. Ze passeren in grote getale de revue. Zo heeft een hoogbejaarde man mij verteld hoe hij Kamp Westerbork in ‘43 overleefde. En een vrouw vertelde mij waarom ze op enig moment tegen wil en dank haar gezin in de steek liet en twee opgroeiende jongens achterliet bij hun vader. Of hoe iemand een jaar de gevangenis indraaide omdat hij op advies van zijn vader militaire dienstplicht weigerde. Het ergste wat ik ooit hoorde in een biografisch interview was het verhaal van een vrouw die vertelde hoe ze haar dochtertje van 8 jaar zag verongelukken. Het kind werd overreden door een bus terwijl ze zelf machteloos toekeek.


En ik vraag dan altijd: wat heeft dat met u gedaan? Wat voelde u er bij? Hoe heeft het uw leven daarna beïnvloedt? Open vragen zijn dat, nooit sturende vragen. Ik laat antwoorden en de gevolgen voor hun leven zoveel mogelijk autonoom ontstaan.


Overigens heb ik er nooit een persoonlijk oordeel over. Althans, niet een die ik ter tafel breng tijdens het interview. Zoals een wetenschapsjournalist zijn of haar werk doet, zo doe ik mijn werk als biograaf. Observerend, explorerend, registrerend en empathisch belangstelling tonend. Mijn persoonlijke mening over iemands levensverhaal is volstrekt irrelevant. Als ik dit zou laten doorklinken zou dit het biografisch verhaal beïnvloeden en dat is het laatste wat je als biograaf wilt.

Wat me in al die gesprekken opvalt is dat vrijwel iedereen, hoe erg de gebeurtenissen ook zijn geweest, opnieuw een draai wist te geven aan het leven en er weer zin in kreeg. Hoe erg iets ook is, het leven gaat door en je maakt er van wat in je vermogen ligt. Misschien is dat wel ultieme levenskunst.


Het leven blijft hoe dan ook een puzzel

Zo zie je dat het leven een puzzel is. Ieder legt die op zijn eigen manier. Heel ons leven zoeken we naar puzzelstukjes, die soms voor het grijpen liggen en een ander keer in onze blinde vlekken verscholen liggen. De zin van het bestaan is misschien wel het leggen van die puzzel. En als die in dit leven niet voltooid wordt, wie weet wacht er dan een volgend. Ook dat is weer een mooi verhaal. Het verhaal waar meer dan de helft van de wereldbevolking in gelooft, het verhaal van reïncarnatie.


Wat als dat allemaal niet zo was?

Stel dat het leven geen puzzel is. Dat iedereen al wist hoe zijn of haar levensloop bij aanvang er uit ziet. Dat er niets te ontwerpen valt, alles staat vast en we weten al wat er komen gaat. Introspectie is zinloze tijdbesteding, dagboeken schrijven al helemaal, net als biografische films maken, want wie gaat er kijken naar een film waar geen verrassingen in zitten…? Hoe zou dat zijn, zo’n voorgekauwd uitgekristalliseerd bestaan? Daar moet je toch niet aan denken. Nee, het idee van die puzzel, dat is een veel mooier verhaal? De dynamiek van de onwetendheid, de ontdekkingen die we doen over onszelf en anderen, de verrassingen die daaruit volgen.


De energie uit die dynamiek is naar mijn idee een soort super kerncentrale voor de wereldbevolking. Misschien draait daar de wereld wel op.


Kortom, er is genoeg om voor te leven. En hoe mooi is het om datgene wat al geleefd is vast te laten leggen in een prachtige film over uw levensloop. Uw biografische film, de film waarin u de hoofdrol speelt.



7 views0 comments

Recent Posts

See All