Search
  • Rob Overgaauw

Wat is het belang van het levensverhaal?

Updated: Nov 2

Regelmatig krijg ik de vraag wat dat nou eigenlijk inhoudt, zo’n biografische film. Welke mensen doen dat en waarom? En hoe gaat dat dan in zijn werk? Natuurlijk ben ik blij met al deze vragen, want dat betekent dat het onderwerp aanslaat. Ik ga het dialoog graag aan, want gesprekken over ons persoonlijk bestaan hebben inhoud en diepgang. Heel wat mensen zijn bezig met het nadenken over de diepere betekenis van hun bestaan. Die reflectie is deels aangewakkerd door de pandemie. Die heeft ons massaal aan het denken gezet over de vraag wie we nu eigenlijk ten diepste zijn. Menigeen is daardoor al aan zijn of haar biografie begonnen. En wat blijkt? Velen slagen er in het eigen levensverhaal te schrijven en vinden dat nog boeiend om te doen ook. En wie het niet wil schrijven die kan het ook laten filmen, bijvoorbeeld door DeFilmVanJeLeven.


Ook in de landelijke media blijft de interesse voor dit onderwerp niet onopgemerkt. In het weekend van 26 september ’21 plaatste de Volkskrant een essay over dit onderwerp. Auteur en redacteur Obbe Fokkema is, mede door ingrijpende gezondheidsredenen in zijn eigen leven, goed bezig met thema’s als zingeving, het bestaan en onze identiteit. Hij heeft de diepere achtergronden ervan zo raak verwoord in zijn essay dat ik in deze eerste blog graag enkele passage overneem.

Het belang van het levensverhaal

De leidende vraag is: wat is het belang van je levensverhaal, de in je hoofd zwevende losse flarden waar je afhankelijk van gehoor en omstandigheden soms iets over vertelt? In hoeverre kan dat houvast bieden, nu de ankers van religie en ideologie op de achtergrond zijn geraakt. Helpt het verwoorden ervan zicht op je bestaan te krijgen, of vormt het eerder ballast dat je vastnagelt aan een verouderd zelfbeeld dat je toekomstdromen afremt? Volgens filosoof Philipp Blom is het doel hiervan om onze plaats in het grotere geheel te bepalen. Weten wie we zijn, waartoe we behoren.


De Hongaars Joodse schrijver György Konrad zegt hierover: Op de vraag naar de zin van het leven antwoordt een ieder met zijn levensloop. Wat zou ik vertellen? Maar vooral: wat zou ik weglaten?


Wat zeg je wel en wat zeg je niet?

Schrijver Oek de Jong houdt er zijn eigen adagium op na: ik wil alles zien, niets uit de weg gaan. ’Verdieping in je levensverhaal is volgens hem noodzakelijk. Iedereen maakt zijn eigen verhaal, zijn eigen biografie, hoe beperkt ook. Een mens heeft dat absoluut nodig.

Wat je waarneemt hangt af van je levensfase.


Ook Adriaan van Dis wordt aangehaald. 'Dat levensverhaal is een rijnsteentje in de hand, door het wat te laten kantelen kun je er een andere lichtstraal op laten vallen. Dan zie je iets wat je daarvoor niet zag of niet toestond te zien. Wat je waarneemt hangt af van je levensfase. De tijd laat je op een andere manier kijken. ‘De verwoording vindt ook hij van eminent belang: ‘Je kiest voor het een verhaal dat het leven draaglijk maakt.’


Ons interne dialoog, het verhaal dat we onszelf voorhouden

De Amerikaanse psycholoog Dan McAdams heeft veel werk gemaakt van wat hij noemt het identiteit narratief. Hij vat het begrip identiteit als volgt samen: ‘Als je me wilt kennen moet je mijn verhaal kennen, dat bepaalt wie ik ben. Als ik mezelf wil kennen, als ik inzicht in de betekenis van mijn leven wil krijgen, moet ik ook mijn eigen verhaal te weten komen. Het levensverhaal is voor zin en betekenis, nothing less.

Beginnen bij de oorsprong

Als ik zelf mijn biografische interviews begin bij een videosessie stel ik altijd de vraag hoe ver de vroegste herinneringen teruggaan. Obbema zelf die meer dan 40 interviews heeft afgenomen over de zin van het leven, begon zijn gesprekken bijna op dezelfde manier, namelijk: Waar stond uw wieg en wie keken er in? Een biografie laat je het beste beginnen bij de oorsprong. Daar liggen de wortels van de boom die later hun vruchten afwerpen. Daarna komen de vormende vragen en ervaringen uit de jeugd en het volwassen leven aan bod. Wanneer iemand open kaart speelde leidde dat geregeld tot het delen van levenswijsheden. Veroverd op het leven zelf. In die gesprekken zocht hij de gebieden op waar levenservaring in wijsheid overgaat.


Hoeveel ikken hebben we eigenlijk?

Obbema: 'Is het mogelijk dat je het ene ware zelf in de ene fase bent, waarna zich weer een andere aandient? Hoeveel continuïteit zit er in dat zelf?' Hij heeft na zijn hartstilstand geleerd dat het tonen van kwetsbaarheid een dieper en betekenisvoller contact mogelijk maakt. De behoefte aan coherentie en continuïteit, aan een sluitend of in ieder geval logisch overkomend verhaal, is sterk. Dat geeft de illusie van controle over het bestaan.


Een belangrijke vraag die hiermee samenhangt is: Welke impact heeft die behoefte op mijn levensverhaal? Mag ik zomaar lange lijnen aanbrengen die met het oog op een sluitend verhaal goed uitkomen? Verbanden suggereren die er misschien niet zijn en onwelgevallige passages weglaten om de controle over mijn bestaan te vergroten?


De mogelijkheden tot manipulatie lijken eindeloos. Maar wat is dan de waarde van zo’n verhaal, geschoeid op manipulatie en opportunisme, om maar te zwijgen van zelfbedrog, een verhaal met een dun, mogelijk gebroken lijntje tot de waarheid? Is het niet beter je toe te leggen op het ervaren van het leven zelf?


Afgeronde levensverhalen zijn af te raden

Hoogleraar Hans Alma staat wantrouwend tegenover ‘afgeronde’ levensverhalen. Het leven krijgt daar iets statisch door, terwijl beweging kenmerkend is. Je moet het niet in een mal willen gieten. Schrijver Maartje Wortel denkt er ook zo over, ze vreest voor een te vastomlijnd zelfbeeld. Dan is er geen beweging meer en verstar je. Haar gaat het juist om dat vraagteken, dat zet in beweging. Dat is voor haar de zin van het leven.


Obbema stelt: Natuurlijk, je moet jezelf niet als ‘afgerond’ gaan zien, maar daar staat tegenover dat het wel houvast kan bieden – verhaallijnen kunnen een fundament bieden waarop je kunt terugvallen of voortbouwen. Met verhalen brengt homo sapiens sinds zijn ontstaan orde aan in de chaos, schrijft Dan McAdams in The Stories We Live By. De kaarten die het lot de mens toebedeelt, vormen aanslagen op die orde. De chaos die dan volgt, bestrijdt de mens met verhalen. Waarna het lot nieuwe kaarten uitdeelt en hij weer verhalen moet verzinnen.


Wat is ons zelfbeeld?

Nu is een zelfbeeld iets anders dan een levensverhaal, maar die twee zijn wel verbonden: wat ons overkomt beïnvloedt ons en omgekeerd selecteren we voor ons levensverhaal gebeurtenissen die aansluiten bij ons zelfbeeld. Wie zichzelf ziet als overlever of slachtoffer vindt in zijn levensloop munitie. Wortel: dat zelfbeeld staat nooit vast, omdat we vol paradoxen blijven. Ik denk dat we ons er bij neer moeten leggen dat er vele versies van onszelf bestaan. Die worden niet alleen door onszelf gevormd, maar ook door opmerkingen van anderen: ‘Al die blikken op mij en mijn blik op mijzelf, dat tezamen ben ik, maar je kunt dat niet in een zelfbeeld vastpinnen.’


Wat is identiteit?

Identiteit is niet hetzelfde als zelfbeeld, maar bij beide draait het om de vraag: wie ben ik? Voortdurende zijn die beide begrippen in gesprek met je levensverhaal. Maar de vraag is: leidt dat ook tot zelfinzicht? Iedereen heeft wel een levensverhaal, maar in hoeverre identificeer je je met dat poppetje op die tijdlijn? Iemand die bijvoorbeeld in een vroegere levensfase hooligan is geweest kan daar nu als brave huisvader heel anders in staan.


Adriaan van Dis neemt het begrip identiteit op de hak door te stellen: 'ik ben man, vrouw, Indisch, Europees, goed, slecht, schoft, engel alles tegelijk. Dat maakt ons tot mens. Ik geloof niet in één identiteit. Ik heb er wel zeventien. Soms ben ik er eentje kwijt en moet ik weer vreselijk zoeken.'

Wat is zelfkennis?

Ook historicus James Kennedy relativeert ons vermogen tot zelfkennis. Niet-weten kenmerkt in zijn ogen de menselijke conditie. Als historicus ziet hij de geschiedenis als een mysterie. Hoe meer hij weet over zijn specialisme, des te sterker beseft hij hoeveel hij niet weet; precies de ervaring van veel specialisten. Gegeven ons algemene niet-weten is het dan ook niet vreemd dat ook onze zelfkennis mager is. De mens is vaak een raadsel voor zichzelf; hij kan zichzelf niet kennen, ik weet dat ik voor mezelf een mysterie ben. Die relativering geeft lucht bij het terugdenken aan keuzen die ik in mijn leven gemaakt heb.

Ons levensverhaal helpt bij verdieping

Ruard Ganzevoort, de VU-hoogleraar theologie die zich in de filosofische en psychologische dimensies van het levensverhaal heeft verdiept, stelt: De verwoording ervan biedt kans op wezenlijke inzichten: ‘Om ons leven zinvol te kunnen leven, moet je antwoord vinden op twee vragen. De eerste is: wat ben ik hier in vredesnaam aan het doen? De tweede luidt: is er iemand in mijn leven die van me houdt? Dat zijn de hoofdbestanddelen van je levensverhaal.


De eerste vraag geeft de structuur van je verhaal aan: waar kom ik vandaan, waar ga ik naartoe?’ De ordening die het levensverhaal aanbrengt, werkt door in ons dagelijks leven: ‘Basale vragen die we ons dagelijks stellen, zoals ‘ga ik wel of niet mijn ouders bezoeken?’, krijgen hun voeding vanuit die hoofdvragen.’

We zijn meer dan één personage

Dat er meerdere personages in ons huizen, is voor McAdams en Ganzevoort een gegeven. ‘Ons leven is te complex om door een enkel personage te worden bevolkt’, schrijft de eerste. Dat vergroot voor hem alleen maar de noodzaak van een ‘coherent en geloofwaardig’ levensverhaal. Mensen streven daar uit zichzelf naar, leert zijn onderzoek. Zelfbedrog komt wel voor, maar is zeker niet de intentie.

Onze verhalen bepalen mede onze identiteit

Met de vorming ervan beginnen we in onze tienerjaren. McAdams noemt het de derde laag die ons levenslang vergezelt, na aangeboren karaktereigenschappen en de normen en waarden uit onze jeugd. In zijn ogen heeft een mens een ‘sociale verantwoordelijkheid’ om ‘een verhaal te vormen dat past bij de sociale en historische context waarin hij leeft’.

Het levensverhaal kan de feiten geweld aandoen, maar dat doet er voor hem niet toe. Wanneer iemand over zichzelf beweert: ‘Ik ben al mijn hele leven een vechter’, kan dat niet kloppen, maar waar het om gaat is of diegene dat gelooft. Dan kan die ‘persoonlijke mythe’ hem maken tot wat hij zegt te zijn, in dit geval veerkrachtig. Gedachten zijn krachten, of zoals McAdams zegt: ‘We maken onszelf door de mythe’, door hem omschreven als ‘een heilig verhaal dat een persoonlijke waarheid bevat’.

Geef jezelf een levensdevies

Hans Alma: Er zijn nuanceringen aan te brengen, maar mijn conclusie blijft dat het de moeite waard is je levensverhaal te verwoorden, in een poging er een lijfspreuk of levensdevies uit te destilleren. Dat kan de opmaat zijn tot een beter begrip van gebeurtenissen, tot herkenning van pijn wanneer oude littekens worden opengekrabd, en tot meer zelfinzicht. Opschrijven is niet vereist, maar komt wel de precisie ten goede. Het is immers een verhaal dat op vele manieren te doorgronden valt. Tijdens mijn therapie kwam het beeld op dat ik telkens over hetzelfde bos vloog. Afhankelijk van de route zag mijn leven er net even anders uit.


Biografische films

In mijn praktijk kom ik mensen met verschillende behoeften over de vorm van de biografische film tegen. Als mensen zo’n film laten maken hebben ze er zelf al goed over nagedacht. Een film wordt afgemonteerd op drie kwartier en voor die relatief korte tijdspannen moet je dus wel keuzes maken. Wat er vrijwel altijd in terugkomt is de vroege periode, het gezin van herkomst. De roots waar alles mee begint. Daarna komt de lagere school en de middelbare schoolperiode aan de orde en vaak blijkt dat daar levensvormende situaties hebben afgespeeld. Ik vind het dan mooi om te zien hoe iemand daar in zijn volwassen deel en later mee omgaat.


Een van mijn eerste klanten is Arthur McGillavry, een man van Indonesische afkomst wiens ouders beiden een Jappenkamp hebben overleefd. Hij is zelf in Nederland opgegroeid en omschreef zichzelf als een bang jongetje. De angst van beide ouders, uit de Indonesische erfenis, was diep in hem doorgedrongen. Iedere dag werd hij op school gepest en in elkaar geslagen. Om dit te kunnen volhouden moest hij overlevingsstrategie ontwikkelen. Dat deed hij door een dik mentaal schild om hem heen te bouwen, een schild dat hij de rest van zijn leven bij zich heeft gedragen. Dat schild heeft (onvermijdelijk) grote impact op zijn maatschappelijke ontwikkeling, bijvoorbeeld hoe hij met meisjes omging, hoe hij in zijn werk stond en zijn loopbaan volbracht. Veiligheid is bij al zijn belangrijke keuzes in het leven een thema geweest dat bepalend is geweest.



De biograaf helpt met het grote plaatje


Mensen maken echt een reis door de tijd en die reis vormt het leven dat er voor hun toe doet. Als biograaf heb je de taak om al die levenspuzzelstukjes aan elkaar te rijgen en de klant te helpen zijn eigen levensplaatje echt te gaan zien. In de montage maak ik er een lopend en vloeiend geheel van. Wat de film laat zien is hoe in de tijdlijn zich het zelfbeeld en de identiteit ontwikkelen. Voor de kijker die de hoofdrolspeler goed kent zal het de ene keer een feest van herkenning zijn en soms ook zal het knetteren van ongeloof of verbazing. Niet zelden komen er ook stukken aan het licht die nooit eerder verteld waren. Een biografische film heeft altijd iets verrassends, zelfs voor de partner met wie iemand vele tientallen jaren samen is. Maar wat ik vooraf altijd zeg: u was regisseur over uw eigen leven, dat blijft u ook in deze film.



Wat ik altijd zie is dat de mensen die het ondergaan zich onderdompelen in een vorm van aandacht die ze zelden eerder hebben ervaren. En dat is op zich al een reden om het te gaan doen.



29 views0 comments

Recent Posts

See All